بازارهای جهانی انرژی پس از بازگشایی تحت تأثیر مستقیم تنشهای اخیر میان آمریکا، اسرائیل و ایران، شوک عظیمی را تجربه کردند. قیمت نفت خام برنت با جهشی ۱۳درصدی به بالای ۸۲ دلار رسید. این جهش اولیه تنها آغازگر یک روند صعودی پیشبینی شده است و کارشناسان انتظار دارند با استقرار کامل معاملات، شاهد افزایش بیشتر و انفجاری در بهای طلای سیاه باشیم.
نفت همواره به تحولات ژئوپلیتیک حساس بوده، اما زمانی که پای درگیری مستقیم میان بازیگران کلیدی منطقهای به میان میآید، این حساسیت به جهشهای چندین دلاری تبدیل میشود.
ایران نه به عنوان یکی از تولیدکنندگان تأثیرگذار اوپک، بلکه بهعنوان بازیگری اثرگذار در امنیت تنگه هرمز، نقشی فراتر از سهم رسمی خود در صادرات نفت دارد. حدود یکپنجم نفت جهان از تنگه هرمز عبور میکند و هرگونه اختلال پایدار در این مسیر میتواند به جهش شدید قیمت انرژی و بازگشت موج تورمی در اقتصادهای بزرگ منجر شود.
بدین ترتیب توقف کامل فعالیت شرکتهای بزرگ کشتیرانی در تنگه هرمز، میتواند ریسک عرضه را به اوج برساند و افزایش بیشتر قیمتها را در ادامه معاملات محتمل کند.
هر موشک به بهای هر بشکه نفت میافزاید
واقعیت این است که جنگ در منطقه، معادلات انرژی، بودجه دولتها، تورم جهانی و حتی سیاستهای پولی را تحت تأثیر قرار میدهد. هر موشک شلیکشده از سوی طرفین، میتواند چند دلار به بهای هر بشکه نفت بیفزاید. درنهایت اگر کانالهای دیپلماتیک فعال و دامنه درگیری مهار شود، بازار بهتدریج به تعادل بازمیگردد.
اما در صورت تشدید تنشها، طلای سیاه ممکن است وارد دورهای از جهشهای پیدرپی شود؛ جهشهایی که پیامدهای آن فراتر از بازار انرژی خواهد بود و اقتصاد جهانی را با آزمونی تازه روبهرو خواهد کرد.
از توقف رشد صنعتی آسیا تا هزینههای اقتصادی برای غرب
نکته قابل توجه اینجاست که افزایش قیمت نفت تنها به بازار انرژی محدود نمیشود. بهای بالاتر سوخت، هزینه حملونقل، تولید و مواد اولیه را افزایش میدهد و درنهایت به رشد سطح عمومی قیمتها منجر میشود. تجربه شوکهای نفتی نشان میدهد ترکیب جنگ و جهش انرژی میتواند اقتصاد جهانی را وارد دورهای از «رکود تورمی» کند. اکنون نیز برخی اقتصاددانان هشدار میدهند اگر درگیری اسرائیل و آمریکا با ایران به جنگی طولانیمدت تبدیل شود، رشد اقتصادی جهان بهطور محسوسی کاهش خواهد یافت.
تحلیل مرکز سیاست انرژی دانشگاه کلمبیا نیز نشان میدهد هرگونه درگیری نظامی پیرامون ایران، حتی در سطوح محدود، میتواند بازار جهانی نفت را با شوکی جدی مواجه کند. پیامد اصلی چنین سناریویی نهفقط افزایش مقطعی قیمت نفت، بلکه تعمیق بیثباتی در منطقه غرب آسیا و انتقال هزینههای اقتصادی آن به مصرفکنندگان و اقتصادهای بزرگ، بهویژه ایالات متحده خواهد بود.
این تحلیل تأکید میکند بازار نفت نسبت به ریسک ژئوپلیتیک در این منطقه بهشدت حساس است و واکنش آن، فراتر از منافع یا زیان کشورهای منطقه، دامنهای جهانی دارد.
نفت ۱۳۰ دلاری در راه است
حسین حیدریان، کارشناس انرژی در گفتوگو با قدس تصریح کرد: ایران بازی جدیدی را ایجاد کرده است که یا همه نفع میبریم یا هیچکس و از همین رو هم هوشمندانه تنگه هرمز را بستهایم و هم اهداف جدیدی در بحث میادین نفتی مورد اصابت قرار میگیرند که منجر به توقف تولید در آرامکو شده است.
وی در ادامه افزود: این اقدامات زمینهساز افزایش بسیار زیاد قیمت نفت و حداقل ۱۳۰ دلار خواهد شد. اگر تنها بیشتر از یک هفته نفت از خلیج فارس خارج نشود، ذخایر استراتژیک کشورهای مختلف تمام خواهد شد و اثرگذاری جدی بر بازارهای شرق آسیا نظیر ژاپن و کره جنوبی رخ خواهد داد که بیشتر از بسته شدن تنگه هرمز ضرر خواهند کرد.
مهمترین اقدامات در جهت بازدارندگی
این کارشناس انرژی درباره اهمیت اقدامات ایران در زمینه ایجاد بازدارندگی برای کشور گفت: ما باید به یک تعادل امنیتی جدید برسیم که در آن دیگر حملهای به کشورمان صورت نپذیرد و از همین رو سکوهای نفتی در امارات و عربستان مورد حمله قرار میگیرند. تنگه هرمز نیز به خوبی بسته شده است و هوشمندانه در حال اعمال این منع تردد هستیم و هر نفتکشی بخواهد بدون مجوز عبور کند، مورد اصابت قرار میگیرد.
وی در ادامه افزود: مهمترین اقدام در جهت بازدارندگی کشور اقدامات متنوعی در زمینه افزایش قیمت نفت، منع تجارت، منع حضور آمریکا در منطقه و منع حضور ناوشکنهای آمریکایی در خلیج فارس است؛ این طیف از اقدامات مستقیم منجر به افزایش بازدارندگی آینده کشور خواهد شد و از همه مهمتر درسی به کشورهای متخاصم خواهد داد که دیگر به خاک کشور ما طمع نکنند.
حیدریان خاطرنشان کرد: مجموعه اقدامات صورت گرفته در راستای سیاست یا نفع همه با هم یا هیچکس نفع نبرد، است و در این زمینه باید از همه ابزارها چه بستن هوشمندانه تنگه هرمز و چه بازی در زمین تولید نشدن انرژی در خلیج فارس در صورت تداوم حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی به ما، استفاده کرد.
جهش جدی قیمتها با طولانی شدن اختلال در عرضه
محمدبرزگری فیروزآبادی کارشناس اقتصادی نیز به قدس گفت: بازار بین "جنگ منطقهای" و "بحران جهانی انرژی" فرق میگذارد. تا زمانی که صادرات چند میلیون بشکه نفت در روز به طور واقعی و برای مدتی طولانی متوقف نشود، افزایش خیلی شدید و ماندگار قیمت شکل نمیگیرد. یعنی صرف اعلام بسته شدن هرمز کافی نیست، باید اثر عملی و پایدار آن دیده شود. یعنی تاسیسات انرژی منطقه هم مورد هدف باشد کما اینکه کم کم شاهد این هستیم که تاسیسات مهم نفتی منطقه در حال آسیب دیدن هستند.
وی تاکید کرد: نفت در محدوده ۸۰ تا ۹۰ دلار برای آمریکا دردناکتر از نفت بالای ۱۰۰ دلار است. زیرا نفت بالای ۱۰۰ دلار، اولا استخراج نفت شیل را برای آمریکا اقتصادی میکند و ثانیا درآمدهای نفتی خود آمریکا را افزایش میدهد و لدا هزینههای او را جبران می نماید. مسئله مهم در آمریکا قدرت خرید و تورم است که به انرژی و مواد غذایی ارتباط دارد و این موضوع یکی از اهداف سیاسی ترامپ در انتخابات بود. افزایش قیمت نفت، باعث بالا رفتن تورم میشود. بنابراین جنگ زمانی برای امریکا دردناک خواهد بود که در کنار تلفات جانی، مردم آنها احساس درد کنند. و لذا پیروزی در جنگ از هر دو مسیر تلفات جانی و افزایش قیمت نفت است.
برزگری گفت: بازار منتظر است ببیند این بحران یا موقتی است یا قابل مدیریت. اگر اختلال در عرضه نفت گسترده و طولانی شود، آن وقت میتوان انتظار جهش جدی تر قیمتها را داشت رسیدن به اعداد بالاتر ۸۳ دلار و ماندگاری آن، میتواند سرنوشت جنگ فعلی را تحت الشعاع جدی قرار دهد.
ذخایر استراتژیک تنها تأخیر کوتاه در عطش بازار
نوید هدایتیفر، کارشناس حوزه انرژی نیز پیشتر به قدس گفت: پالس انرژی و قیمت انرژی به آمریکا یکی از محورهای اصلی بازدارندگی ایران در مقابل دشمنان است. بعد از غلطی که آمریکاییها کردند، فعلاً بسته بودن تنگه هرمز و زدن نفتکشهای خاطی از اصول اصلی بازدارندگی کشور است.
وی تأکید کرد: در صورت تداوم جنگ، با توجه به عبور روزانه ۲۰ میلیون بشکه نفت و فراوردههای نفتی از منطقه، قیمت نفت به بالای ۱۵۰ دلار خواهد رسید و ذخایر استراتژیک آمریکا تنها تأخیر کوتاهی در عطش بازار ایجاد خواهد کرد.
از فاز روانی تا کمبود واقعی
کارشناسان معتقدند زمانی که درگیریها افزایش مییابد، معاملهگران برای پوشش ریسک، موقعیتهای خرید خود را تقویت میکنند و این رفتار جمعی، قیمتها را به سرعت بالا میبرد. با این حال، اگر درگیریها به زیرساختهای نفتی ایران یا تأسیسات حیاتی منطقه آسیب برساند، بازار از فاز روانی وارد فاز کمبود واقعی عرضه خواهد شد؛ مرحلهای که میتواند جهشهای چند ده دلاری را نیز توجیه کند. تحلیلگران هشدار میدهند در صورت هدف قرار گرفتن پایانههای صادراتی یا پالایشگاههای بزرگ، ظرفیت مازاد اوپک بهتنهایی پاسخگوی شوک نخواهد بود.
در چنین سناریویی، نگاهها به ائتلاف اوپکپلاس دوخته میشود. عربستان سعودی و امارات، به عنوان دارندگان اصلی ظرفیت مازاد، احتمالاً برای مهار جهش قیمتها تحت فشار قرار خواهند گرفت. اما افزایش تولید، علاوه بر ملاحظات فنی، تصمیمی سیاسی است.
ریاض در سالهای اخیر نشان داده تمایل دارد قیمتها در سطوحی باقی بماند که منافع بودجهای این کشور را تأمین کند. از سوی دیگر، اگر درگیری ابعاد منطقهای پیدا کند، حتی افزایش تولید عربستان نیز نمیتواند ریسک امنیتی تنگه هرمز را خنثی کند. در چنین حالتی، مسئله اصلی نه میزان تولید، بلکه قابلیت انتقال امن نفت به بازارهای جهانی خواهد بود.
اثرگذاری اقتصادی جنگ، وابسته به عرضه نفت است
براساس گزارش تحلیلی فایننشال تایمز اثرگذاری اقتصادی جنگ، بیش از هر عامل دیگر، به وضعیت عرضه نفت در خلیجفارس وابسته خواهد بود. در سناریو نخست، که بدبینانهتر ارزیابی میشود، اختلال جدی و طولانیمدت در عبور نفتکشها از تنگه هرمز رخ میدهد. در چنین شرایطی، شوک عرضه میتواند قیمت نفت را به بالای ۱۰۰ دلار در هر بشکه برساند؛ سطحی که نهتنها هزینه تولید جهانی را افزایش میدهد، بلکه برنامههای کاهش نرخ بهره در اقتصادهای بزرگ را نیز با وقفه مواجه میکند.
سناریو دوم که از دید برخی تحلیلگران محتملتر است، شامل اختلال محدودتر در عرضه نفت ایران یا کاهش صادرات این کشور بدون بسته شدن کامل مسیرهای انرژی است. در این حالت نیز قیمت نفت میتواند به محدوده بالاتر از ۸۰ دلار برسد، اما اثر آن بر رشد جهانی محدودتر خواهد بود؛ بهویژه اگر سایر تولیدکنندگان نفت سطح تولید خود را افزایش دهند. با این حال، حتی افزایشهای محدود قیمت نفت نیز بدون پیامد نخواهد بود.
کاهش رشد اقتصاد جهانی با هر افزایش نرخ نفت
برآوردها نشان میدهد هر افزایش پایدار ۱۰ دلاری در قیمت نفت میتواند رشد اقتصادی جهانی را طی یک سال ۱/۰ تا ۲/۰ واحد درصد کاهش دهد. اگر قیمت نفت به سطوح بسیار بالا برسد و در آن محدوده تثبیت شود، اقتصاد جهانی با کاهش محسوس رشد و افزایش نااطمینانی مالی مواجه خواهد شد.
اقتصاد آمریکا، با وجود افزایش استقلال انرژی در سالهای اخیر، همچنان از شوکهای قیمتی جهانی مصون نیست. افزایش قیمت نفت بهطور مستقیم بر قیمت بنزین و هزینه زندگی خانوارها اثر میگذارد و میتواند تورم مصرفکننده را بهطور قابل توجهی افزایش دهد. چنین روندی احتمال کاهش نرخ بهره توسط بانک مرکزی آمریکا را کاهش میدهد و شرایط مالی را سختتر میکند. از منظر بازارهای مالی نیز شوک انرژی معمولاً به تقویت دلار و کاهش تمایل به سرمایهگذاری پرریسک میانجامد.
اقتصادهای آسیایی، بهویژه چین، هند، ژاپن و کره جنوبی در معرض آسیبپذیری بیشتری قرار دارند؛ چراکه بخش عمده نفت و گاز عبوری از تنگه هرمز به این کشورها صادر میشود. افزایش قیمت انرژی میتواند رشد صنعتی آسیا را کند کرده و بر زنجیرههای تأمین جهانی اثر بگذارد. اروپا نیز با توجه به وابستگی به واردات انرژی و تجربه بحرانهای اخیر، نسبت به افزایش قیمت گاز طبیعی مایع و نفت حساس باقی مانده است. در حال حاضر گزارش خبرگزاری فرانسه نشان میدهد قیمت بنزین در اروپا ۲۲درصد افزایش یافته است.
ریسک سیستمیک برای اقتصاد جهانی
از سوی دیگر در سطح سیاستگذاری پولی، افزایش قیمت نفت وضعیت بانکهای مرکزی را پیچیدهتر میکند. در شرایطی که بسیاری از اقتصادها در مسیر کنترل تورم قرار گرفتهاند، شوک انرژی میتواند روند نزولی تورم را متوقف کند. واکنش متعارف بانکهای مرکزی در برابر شوکهای انرژی، صبر و عدم واکنش فوری است، اما اگر افزایش قیمتها پایدار باشد، سیاستهای انقباضی میتواند طولانیتر شود.
باید در نظر داشت جنگ در منطقهای که شریان اصلی انرژی جهان در آن قرار دارد بیش از آنکه یک بحران محلی باشد، یک ریسک سیستمیک برای اقتصاد جهانی محسوب میشود. آینده رشد اقتصادی جهان اکنون بیش از هر زمان دیگری به امنیت مسیرهای انرژی، ثبات بازار نفت و مدیریت تنشهای ژئوپلیتیک گره خورده است. اگر جریان انرژی پایدار بماند، اقتصاد جهانی میتواند از این شوک عبور کند، اما هرگونه اختلال گسترده، اقتصاد بینالملل را وارد مرحلهای تازه از بیثباتی خواهد کرد.
افزایش ۱۷درصدی قیمت جهانی گازوئیل
در پی تشدید درگیریها و تنشها در تنگه هرمز، قیمت جهانی گازوئیل (دیزل) با جهش ۱۷درصدی به بالاترین سطح خود در دو سال اخیر رسید و از افزایش قیمت نفت خام نیز پیشی گرفت.
قیمت سوختهای کلیدی نفتی روز دوشنبه با باز شدن بازارها پس از تشدید درگیریها در تنگه هرمز، افزایش یافت و افزایش قیمتهای آینده گازوئیل از افزایش قیمت نفت خام پیشی گرفت، زیرا عرضه از خاورمیانه در وضعیت نابسامانی قرار دارد.براساس برآوردهای کپلر، گازوئیل یا دیزل با حادترین خطر برای عرضه سوخت در کوتاهمدت روبهرو است.
درنتیجه اختلال در ارسال محمولهها از خاورمیانه به دلیل بسته شدن عملی تنگه هرمز، قیمت سوخت در اوایل روز دوشنبه دو رقمی افزایش یافت. قیمتهای آینده گازوئیل در بورس بین قارهای با ۱۷درصد افزایش در زمان باز شدن، به بالاترین حد خود در دو سال گذشته رسید. افزایش قیمت گازوئیل حتی از افزایش ۱۳درصدی قیمت نفت خام برنت که در معاملات اولیه آسیا در روز دوشنبه به بالای ۸۰ دلار در هر بشکه رسید، نیز پیشی گرفت.
به گفته آمنه بکر از کپلر، گازوئیل در کوتاهمدت به دلایل مختلف با شدیدترین فشار فیزیکی مواجه است. از جمله این دلایل میتوان به این واقعیت اشاره کرد که گازوئیل سوخت اصلی برای لجستیک نظامی است، عرضه آن در منطقه متمرکز است و جایگزینی سریع آن با منبع جایگزین، دشوارترین فراورده نفتی است.
کپلر معتقد است تأثیر فوری این درگیری بر گازوئیل بسیار زیاد خواهد بود، زیرا شکافها در این هفته بهشدت افزایش خواهد یافت. جایگزینهای محدود کوتاهمدت، خطر تأمین گازوئیل را حتی از خطرات نفت خام، سوخت جت و الانجی حادتر میکند.
سوخت جت و نفت خام با تأثیر قریبالوقوع بالایی روبهرو هستند، اما به گفته کپلر، دیزل - به دلیل نبود منبع جایگزین کافی - باید تأثیر فوری «بسیار بالایی» را تجربه کند، اگرچه دیزل کمترین سهم از عرضه عبوری از تنگه هرمز را دارد.
تحلیل کپلر نشان داد در مجموع ۳/۱۰درصد از تجارت دریایی گازوئیل جهان و همچنین ۴/۱۹درصد از سوخت جت و ۱۶درصد از تجارت دریایی بنزین و نفتا از این تنگه عبور میکند. کپلر نوشت: «هرگونه بسته شدن معنادار - یا حتی بسته شدن پایدار و بالفعل تنگه هرمز ناشی از قطع بیمه – سبب ایجاد شوکهای عرضه در چندین دسته کالایی به طور همزمان خواهد شد».
نظر شما